• 27 Tháng Năm, 2024

Hát chầu văn là gì? Lịch sử hình thành và phát triển

Giới thiệu chung về hát chầu văn

Chầu văn là một thể loại âm nhạc và văn học truyền thống của Việt Nam, thường được biểu diễn trong các nghi lễ tôn vinh các vị thần, linh hồn và tổ tiên. Chầu văn thường được trình diễn trong các lễ hội tôn vinh các vị thần, tổ tiên, và linh hồn tại các đền chùa và là một phần quan trọng của văn hóa tôn giáo và truyền thống dân gian của Việt Nam.

Lịch sử hình thành và phát triển của chầu văn có xuất phát từ rất lâu đời và có nguồn gốc từ các nền văn hóa tôn giáo và tín ngưỡng của Việt Nam. Thể loại này thường được truyền bá qua miệng đời, từ thế hệ này sang thế hệ khác, và đã trải qua sự pha trộn và phát triển qua nhiều thời kỳ lịch sử. Có một số di sản truyền thống của Việt Nam như Đạo Cao Đài và Đạo Bửu Sơn Kỳ Hương đều sử dụng chầu văn trong lễ cúng và lễ hội của họ.

Trong chầu văn, người biểu diễn thường là những nghệ sĩ chuyên nghiệp, gọi là “đầu chầu”, có khả năng ca hát và trình bày các bài hát và câu chuyện tôn vinh thần linh. Họ thường sử dụng nhiều loại nhạc cụ truyền thống như đàn bầu, đàn nguyệt, trống, và cymbal để tạo ra âm nhạc và âm thanh phù hợp với lễ nghi và tôn vinh.

Chầu văn không chỉ có giá trị tôn giáo mà còn có giá trị nghệ thuật và văn hóa. Đối với người Việt Nam, chầu văn thể hiện sự kết nối giữa con người và thế giới linh hồn, và nó được xem là một phần quan trọng của di sản văn hóa truyền thống của họ.

Các làn điệu và tiết tấu hát chầu văn

Về tiết tấu, hát văn thường sử dụng nhịp ngoại (đảo phách). Loại nhịp này mang đến một cảm giác không ổn định trong tâm trí người nghe, đưa người nghe vào trạng thái mông lung, huyền ảo.

Hát chầu văn sử dụng nhiều làn điệu (hay còn gọi là lối hát, cách hát). Người xưa còn gọi làn điệu là cách 格. Thí dụ như điệu bỉ thì gọi là bỉ cách, điệu dọc thì gọi là dọc cách…

Các làn điệu hát văn cơ bản gồm: Bỉ, Miễu, Thổng, Phú Bình, Phú Chênh, Phú Nói, Phú rầu (phú dầu), Đưa Thơ, Vãn, Dọc, Cờn Xá, Kiều Dương, Hãm, Dồn, điệu kiều thỉnh, Hát Sai (Hành Sai), ngâm thơ. Ngoài ra còn sử dụng nhiều làn điệu khác như hát nói trong ca trù, hát then, hò Huế, cải lương,…

Mỗi giá hầu thường có một số điệu hát riêng, như các giá về Thiên phủ hay Địa phủ thường dùng dọc, phú, giá về Thoải phủ thường là cờn, còn các giá Nhạc Phủ là Xá.

  • Bỉ mang sắc thái trịnh trọng, được dùng để mở đầu cho hình thức hát văn thờ. Thông thường điệu Bỉ được hát trên thể thơ thất ngôn tứ cú (bốn câu mỗi câu bảy chữ) hoặc thất ngôn bát cú (tám câu mỗi câu bảy chữ) nhưng cũng có khi điệu này có thể hát trên các thể thơ khác như song thất lục bát, lục bát, song thất nhất bát. Trong các bản sự tích chư thánh được hát thờ thì đoạn bỉ thường là đoạn giới thiệu tóm tắt nội dung chính của cả bản văn. Các đoạn bỉ cũng thường sử dụng nhiều câu đối nhau (biền ngẫu). Một điều đặc biệt nữa đó là điệu bỉ chỉ có trong hát văn thờ mà tuyệt nhiên không có trong hát văn hầu đồng. Bỉ được lấy theo dây lệch, nhịp theo lối dồn phách.
  • Miễu là lối hát rất nghiêm trang, đĩnh đạc, chỉ được dùng trong hát thi và hát thờ, tuyệt nhiên không bao giờ được dùng trong Hầu Bóng. Miễu được lấy theo dây lệch, nhịp đôi.
  • Thổng chỉ dành riêng cho văn thờ và văn thi, được lấy theo dây bằng, nhịp ba.
  • Phú Bình dành riêng cho hát văn thờ, rất đĩnh đạc, và dùng để hát ca ngợi các nam thần. Phú Bình được lấy theo dây lệch, nhịp 3.
  • Phú Chênh là lối hát buồn, thường dùng để hát trong những cảnh chia ly. Được lấy theo dây bằng, nhịp 3.
  • Phú nói (thường mượn từ thể cách hát nói trong ca trù): thường dùng để mô tả cảnh hai người gặp gỡ, nói chuyện với nhau. Dùng trong hát văn thờ, văn thi và cả trong hầu bóng. Lấy theo dây bằng, nhịp ba hoặc không có nhịp mà chỉ dồn phách.
  • Phú rầu là lối hát rất buồn, được lấy theo dây bằng nhưng hát theo nhịp đôi.
  • Đưa thơ được lấy theo dây bằng, nhịp 3 và dồn phách, nhưng chủ yếu là dồn phách.
  • Vãn lấy theo dây bằng, nhịp đôi, hát theo lối song thất lục bát, hát theo lối vay trả (vay của câu trước thì trả lại trong câu sau).
  • Dọc lấy theo dây bằng, nhịp đôi, hát theo lối song thất – lục bát và hát theo nguyên tắc vay trả. Nếu hát từng câu thì gọi là nhất cú. Nếu hát liền hai câu song thất – lục bát thì gọi là “Dọc gối hạc” hay “Dọc nhị cú”.
  • Cờn dùng để ca ngợi sắc đẹp các vị nữ thần. Cờn được lấy theo dây lệch, nhịp đôi. Có thể hát theo dây bằng, nhưng hầu hết là hát kiểu dây lệch (biến hóa).
  • Hãm lấy theo dây bằng, nhịp đôi, đây là lối hát rất khó vì phải hát liền song thất lục bát. Trong lối hát này có một tuyệt chiêu là Hạ Tứ Tự, có nghĩa là mượn bốn chữ của trổ sau, khi sang một trổ mới thì lại trả lại bốn chữ ấy.
  • Dồn được lấy theo dây bằng, nhịp 3.
  •  là một trong những điệu hát quan trọng nhất khi hát văn hầu bóng (cùng với Cờn, Dọc, Phú nói). Điệu Xá đặc trưng cho các giá nữ thần miền thượng.

Một số nghệ sĩ hát chầu Văn nổi tiếng

Hà Nội

Nghệ nhân Cả Mã

Nghệ nhân Vĩnh Hàng Tre – Tâm Cẩn

Nghệ nhân Phạm Văn Kiêm: Ông đã có công bảo tồn, sưu tầm và sáng tác nhiều bản văn, cho thu âm và dành nhiều tâm huyết cho nghệ thuật này. Tư liệu ông để lại được thu thập vào cuối những năm 1980 đã giúp đỡ tác giả Lê Y Linh viết cuốn Cung văn và Điện thần, bản dịch của luận án tiến sĩ âm nhạc bảo vệ tại trường Sorbonne, Paris, Pháp.

Nghệ nhân Hoàng Trọng Kha: Trước ông tham gia làm nhạc công đoàn cải lương

Nghệ nhân Lê Bá Cao (Thường tín-Hà nội)

Nghệ nhân Bạch Phượng: Từng thu âm tại Đài TNVN

Các Nghệ sĩ Thanh Long, Khắc Tư, Trọng Quỳnh, NSƯT Xuân Hinh

Nam Định

NSND Bùi Trọng Đang: Nghệ sĩ chèo giỏi đàn hát chầu văn

NSƯT Kim Liên – Thế Tuyền: Cặp đôi hát – đàn quê Nam Định nổi tiếng, từng công tác tại Đài TNVN

Sài Gòn

Nhóm nữ nghệ sĩ Thanh Nhàn

Nghệ nhân Thu Thủy – Huy Dự

Có rất nhiều người vẫn thích và nghe chầu Văn, các bạn có nhu cầu nghe nhạc và hát chầu Văn. Các dòng loa tốt nhất để hát chầu Văn có thể kể đến đó là loa JBL.

Read Previous

Ca trù là gì? Lịch sử hình thành và phát triển của ca trù.

Read Next

Hát ả đào là gì? Lịch sử hình thành và phát triển hát Ả đào

Để lại bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *